درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس ششم

می‌خورد و خورده می‌شود

در پایه‌ی چهارم با زنجیره‌ی غذایی و چگونگی نشان دادن آن آشنا شدید.

الف) رابطه‌ی غذایی جانداران شکل زیر را با زنجیره‌ی غذایی نشان دهید.

درخت بلوط (تولید کننده) -  سنجاب (مصرف کننده اول گیاه‌خوار) -  روباه (مصرف کننده دوم گوشت‌خوار)

ب) در این زنجیره، زندگی روباه چگونه به درخت بلوط وابسته است؟ به‌صورت غیر مستقیم، یعنی سنجاب از بلوط به عنوان غذا استفاده می‌کند و روباه با خوردن سنجاب انرژی موجود در بلوط را به بدن خود منتقل می‌کند.

پ) زنجیره‌های غذایی را در شکل زیر پیدا و آنها را رسم کنید.

1- ساقه گندم - موش - عقاب
2- ساقه گندم - موش - مار
3- ساقه گندم - گنجشگ - جغد
4- هویج - خرگوش - روباه
5- هویج - خرگوش - عقاب
6- بلوط - سنجاب - روباه
7- بلوط - سنجاب - جغد

آیا بین زنجیره‌هایی که رسم کرده‌اید، ارتباطی (جانداران مشترک) وجود دارد؟ آنها را مشخّص کنید. بله، در زنجیره‌ٔ 1 و 2 موش و در زنجیره‌ٔ 1 و 2 و 3 ساقه گندم و در زنجیره‌ٔ 4 و 5 خرگوش و هویج و در زنجیره‌ٔ 6 و 7 سنجاب و بلوط

دانشمندان برای بررسی ارتباط غذایی جانداران در هر محیط، شبکه‌ی غذایی رسم می‌کنند. اکنون شما نیز با استفاده از زنجیره‌های بالا، یک شبکه‌ی غذایی رسم کنید.

چیزی هدر نمی‌رود

آیا می‌دانید برای پیکر بی جان و بقایای جانوران و گیاهان چه اتّفاقی می‌افتد؟ توسط تجزیه کنندگان (باکتری‌ها و قارچ‌های ذره‌‌‌‌بینی ) تجزیه می‌شود.
موادّی که در طیّ زمان در ساخته شدن پیکر این جانداران به کار رفته است، چه سرنوشتی پیدا می‌کنند؟ به خاک برمی‌گردند.
شاید دیده یا شنیده باشید که با استفاده از بقایای گیاهان، خاک گیاهی می‌سازند.
قارچ‌ها در تشکیل این خاک نقش دارند. امّا قارچ‌ها چگونه این کار را می‌کنند؟ قارچ‌های تجزیه کننده،‏‏‏‏‏ از بقایای جانداران برای تأمین انرژی خود و تولیدمثل، استفاده می‌کنند. آنها یا هاگ تولیدمثل کرده و تکثیر می‌شوند. این قارچ‌ها مواد آلی جانداران را به مواد معدنی تبدیل می‌کنند و به خاک بر‌‌ می‌گردانند.

قارچ‌ها گروهی از جانداران‌اند که بقایای موجودات زنده را تجزیه می‌کنند و سبب می‌شوند که موادّ تشکیل دهنده‌ی آنها دوباره به طبیعت برگردد. مثلاً کار قارچ‌هایی که روی بقایای گیاهان و جانوران در جنگل رشد می‌کنند، تجزیه‌ی این بقایا و کمک به تشکیل، بهبود و تقویت خاک است.

باهم زندگی می کنند

به هر تصویر نگاه کنید و سپس متن مربوط به آن را بخوانید.

دوستی مورچه و شته:

شته‌هایی که روی این گیاه قرار دارند درحال مکیدن شهد شیرین گیاه هستند. مورچه‌ها، شته‌ها را با خود به لانه‌شان می‌برند تا مادّه‌ی شیرینی را که شته‌ها دفع می‌کنند، بخورند. شته‌ها نیز در لانه‌ی مورچه‌ها از شکارچی‌ها در امان می‌مانند.

غذای مجّانی:

کرکس خود را با ته‌مانده‌ی شکار جانوران دیگر سیر می‌کند؛ مثلاً وقتی شیرها لاشه‌ی شکار خود را رها می‌کنند، کرکس‌هایی که در آن نزدیکی در انتظار دورشدن شیرها هستند به محلّ لاشه می‌روند و بقایای آن را می‌خورند.

مگس‌های مزاحم:

اسب‌ها با تکان دادن دم خود سعی می‌کنند تا مگس‌ها و پشه‌ها را از خود دور کنند. این حشرات خون اسب را می‌مکند.

طبیعت را حفظ کنیم

عکس‌های زیر برخی محیط‌ها را نشان می‌دهند. کدام محیط را انسان ساخته است؟ کدام به‌طور طبیعی وجود دارد؟ این محیط‌ها چه تفاوتی با هم دارد؟

وقتی اوضاع تغییر می‌کند

در طول تاریخ زمین، جانوران و گیاهانی بوده‌اند که اکنون دیگر وجود ندارند. در این باره چه مثال‌هایی می‌شناسید؟ دایناسورها نمونه بارز جانورانی هستند که امروز دیگر وجود ندارند و ماموت‌ها  نمونه‌هایی تک سلولی در میان گیاهان و سرخس‌های غول پیکر قدیمی را می‌توان نام برد.

به نظر شما چه عواملی سبب از بین رفتن همه‌ی افراد یک نوع (جانور یا گیاه) می‌شود؟ تغییرات شدید آب و هوا - زیستگاه - بلاهای طبیعی چون سیل و طوفان - از بین رفتن منابع غذایی - عوامل نابود کننده انسانی - قطع درختان و شکارهای غیر قانونی

وقتی زیستگاه جانداران تغییر می‌کند، بعضی از آنها نمی‌توانند خود را با اوضاع جدید سازگار کنند و به‌ تدریج کم می‌شوند و حتّی ممکن است سرانجام همه‌ی آنها از بین بروند.

نکته‌ی تاریخی: شیر ایرانی تا کمتر از یک قرن پیش در بخش‌هایی از ایران وجود داشت؛ امّا به دلایلی مانند شکار شدن به دست انسان و از دست دادن زیستگاهش از بین رفت.

چه درختی می‌کارید؟

درخت‌کاری در فرهنگ ایرانی- اسلامی رسمی پسندیده است. به همین علّت در کشور ما یک روز از سال را روز درخت‌کاری نامیده‌اند. آیا می‌دانید این روز چه روزی است؟ 15 اسفند روز درخت‌کاری نامیده شده است.
زیست شناسان می‌گویند در هر منطقه درخت‌هایی را باید کاشت که به طور طبیعی، در همان منطقه وجود دارند. به این درخت‌ها درخت‌های بومی می‌گویند. بنابراین باید در انتخاب نوع درخت دقّت کرد؛ مثلاً درخت کاج موادّی از ریشه‌ی خود در خاک ترشح می‌کند که مانع رشد بسیاری از انواع گیاهان می‌شود. به همین علّت تنوع گیاهان در جنگل‌های کاج کم است.